भारतीय महिला सक्षमीकरणाची जागतिक नवी उर्जास्रोत : गीता गोपीनाथ

भारतीय महिला सक्षमीकरणाची जागतिक नवी उर्जास्रोत : गीता गोपीनाथ

डॉ. राजू घनश्याम श्रीरामे

भ्रमणध्वनी : ९०४९९४०२२१

ईमेल : smitarajan76@gmail.com

बॉक्स

भविष्यात अर्थशास्त्र विषयाच्या वेगळ्या वाटा ज्यांना चोखाळायच्या आहेत त्यांनी वयाच्या १७ किंवा १८ व्या वर्षी एखाद्या विषयासाठी वचनबद्ध होणे आवश्यक आहे. काही लोकांसाठी परदेशातील विद्यापीठांचे आकर्षण हे आहे की, आपल्याला काय करायचे आहे हे शोधण्यासाठी त्याना आणखी काही काळ शिक्षण घेऊन पहायचे आहे. अशा विद्यार्थ्यांना भविष्यातील निर्णय घेण्यास विलंब होण्याची त्यांची जास्त शक्यता असते.

लेख

आज भारतानी जगाच्या अनेक सर्वोच्चपदी आपल्या देशाचा झेंडा फडकवतानाच दिल्लीतील किशोरवयीन घटनांनुसार अर्थशास्त्र निवडल्यानंतर, ५० वर्षीय गोपीनाथ, प्रिन्स्टनमध्ये शिकायला गेल्यात, त्यांनी हार्वर्डमध्ये शिकवले आणि आता त्या आयएमएफ मध्ये पहिल्या डेप्युटी एम डी बनलेल्या असून सध्या त्या जागतिक महामारीच्या विनाशकारी आघातांमध्ये जागतिक अर्थव्यवस्थांना मार्गदर्शन करत आहेत. वयाच्या ५० व्या वर्षी गीता गोपीनाथ आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या पहिल्या उपव्यवस्थापकीय संचालक बनण्यासाठी सज्ज झालेल्या आहेत. आता त्या आयएमएफ प्रमुख क्रिस्टालिना जॉर्जिव्हा यांच्यासोबत काम करत आहेत. याआधी गोपीनाथ आयएमएफच्या मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ होत्या. जगप्रसिध्द हार्वर्ड विद्यापीठातमध्ये अर्थशास्त्रावर व्याख्याने देत होत्यात. जागतिक अर्थव्यवस्थेवर साथीच्या रोगाचा परिणाम होण्याबाबतचे त्यांचे अवलोकन, मार्गदर्शन व विवेचन कार्य अत्यंत नीटपणे पाळले गेलेले आहे. किशोरवयातच त्यांनी कॉलेजमध्ये कमी - अधिक प्रमाणात अभ्यास करीत असताना इकॉनॉमिक्स या विषयाची निवड केलेली होती. हे थोडेसे अविश्वसनीय वाटते आहे की, आता केवळ या भूमिकांसाठी फक्त महिलांची नियुक्ती केली जात आहे. त्यांच्या आजच्या स्थानावर पोहचण्यासाठी इतका वेळ का लागला असे विचारले असता त्यांचे मार्मिक उत्तर होते. स्त्रियांना त्यांच्या पात्रता सिद्ध करण्याच्या संधी कधीतरी मिळतील याची खात्री करण्यासाठी, समाजाने जे आवश्यक होते ते फार काळ केले नाही याचे हे प्रतिबिंब आहे. या नोकऱ्यांसाठी स्त्रियांनी नेहमीच तयार असले पाहिजे . अजूनही हे स्त्रियांच्या लक्षात आलेले नाही. आपल्याकडे नेहमीच पुरुष मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ असतात आणि ते इतर पुरुषांचा विचार करतात. परंतु ते सोबत गोपीनाथ यांच्या संदर्भात बदललेले आहे. पण त्यांच्या आधी सुध्दा अनेक महिला अर्थतज्ज्ञ होत्या ज्यांना हे काम करता आले असते. परुंतु अनेक महिला तिकडे फिरकल्या सुध्दा नाहीत.

अर्थशास्त्रात महिलांसाठी संधी किती कठीण आहे याबद्दल असंख्य कथा आहेत

अर्थशास्त्रातही काही क्षेत्रांमध्ये इतरांपेक्षा पुरुषांचे वर्चस्व जास्त असलेले दिसून येते. आज त्या स्थूल अर्थशास्त्रामध्ये ज्या क्षेत्रात काम करीत आहेत त्यात सर्व प्रसिद्ध अर्थतज्ञ पुरुष आहेत. एक स्त्री म्हणून त्यानाही त्यांच्या मर्यादा माहित आहेत. याबद्दलचे त्यांचे मत अगदी रोखठोक असून आपल्यात योग्य गुणवत्ता असेल तर आपल्याला कुठेही न्याय मिळतो. ही त्यांची भूमिका राहिलेली आहे. यासाठी जास्त मेहनत करावी लागन्या बरोबरच नेहमीच अत्यंत तयारी करावी लागते. त्या आपल मत मांडताना म्हणतात कि, माझ्या कारकिर्दीच्या आधी असे काही वेळा झालेले आहे कि, जेव्हा लोक माझ्याबद्दल बोलायचे, त्यांना फक्त मी काय म्हणायचे आहे ते ऐकायचे नव्हते. मला कोणत्याही प्रकारचा अनादर सहन करावा लागु नये ही माझी भूमिका राहिलेली असून मला जे म्हणायचे आहे ते लोकांनी ऐकावे अशी माझी मागणी आहे. या संदर्भातील त्यांचे प्रतिपादन अत्यंत स्पष्ट असून आपण नेहमीच स्वतःचे सर्वोत्तम वकील असले पाहिजे आणि आपल्या स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवता आला पाहिजे. अशी त्यांची भूमिका निरंतर राहिलेली आहे.

शैक्षणिक जीवन आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमधील नोकरीपेक्षा वेगळे कसे आहे?

एक शैक्षणिक अभ्यासक म्हणून या संदर्भात आपले मत मांडताना म्हणतात की, आज सर्वत्रच पत्रकारांची संख्या जास्त आहे. माझ्या विद्यार्थी जीवनात मला माझी पुस्तके घेऊन बराच वेळ शांत बसायला आवडत असे. आपण जेव्हा अभ्यास करीत असतो त्यावेळी जगावर अधिक तत्काळ आणि दृश्यमान प्रभाव पाडण्यासाठी हे खूप चांगले आहे. त्या जेव्हा म्हैसूरमध्ये, लेडी श्री राम (एलएसआर) कॉलेजमध्ये आणि दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये शिकत होत्या त्यावेळी कधी पाहिलेल्या स्वप्नांची पूर्ती करतांना काही ध्येय त्यांच्या समोर होती. ह्या ध्येयानीच आर्थिक क्षेत्रातील अव्वल व्यक्ती बनण्यात सर्वात जास्त योगदान दिलेले आहे असे त्यांना आजही वाटते? महाविद्यालयीन जीवनात अर्थशास्त्र विषय निवडला त्यावेळी त्यांनी अर्थशास्त्र विषयाचा पहिल्यांदा तास केला. तेव्हा १९८९ मध्ये भारतावर बाह्य खात्याचे संकट होते, त्यावेळी आयएमएफ चा कार्यक्रम सुरु होता. तो आर्थिक उदारीकरणाच्या सुरवातीचा काळ होता. तेव्हापासूनच जागतिक अर्थशास्त्र हे खूप मूर्त, खूप मनोरंजक बनलेले आहे असे त्यांना वाटत होते. आज नामवंत अर्थशास्त्र विषयाचे अध्यापन करणा-या संस्थांमध्ये प्रवेशाची कट ऑफ स्थिती खूपचं धक्कादायक झालेली आहे. आताच्या या काळात कधीही नामवंत संस्थामध्ये प्रवेश मिळणार नाही. चांगल्या संस्थांचा तुटवडा आहे. अशा नामवंत अध्ययन संस्थांच्या पुरवठ्याची समस्या आहे, जिथे लोकांना अर्थशास्त्र आणि इतर विषयांचे मजबूत शिक्षण मिळू शकते तिकडे लोक जात आहेत. त्यामुळेचं आज लोक परदेशाकडे वळत असलेले दिसून येतात. यामुळेच भविष्यात अर्थशास्त्र विषयाच्या वेगळ्या वाटा ज्यांना चोखाळायच्या आहेत त्यांनी वयाच्या १७ किंवा १८ व्या वर्षी एखाद्या विषयासाठी वचनबद्ध होणे आवश्यक आहे. काही लोकांसाठी परदेशातील विद्यापीठांचे आकर्षण हे आहे की, आपल्याला काय करायचे आहे हे शोधण्यासाठी त्याना आणखी काही काळ शिक्षण घेऊन पहायचे आहे. अशा विद्यार्थ्यांना भविष्यातील निर्णय घेण्यास विलंब होण्याची त्यांची जास्त शक्यता असते.

भारतीय अर्थशास्त्रीय अध्ययन संस्थाबाबतचे मत

गीता गोपीनाथ यांना भारतीय अर्थशास्त्रीय अध्ययन संस्था बाबतचे त्यांचे मत विचारले असता त्यांची प्रतिक्रिया अशी होती की, आज त्या आयव्ही लीग संस्थेत शिकवत आहेत. एल एस आर आणि दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स हे जागतिक दर्जाच्या अध्ययन संस्था आहेत असे तुम्ही म्हणाल का? यावर त्या म्हणाल्या की, त्या खूप चांगल्या संस्था आहेत. मी हार्वर्डमध्ये शिकवत असताना, मागील वर्षी झालेल्या सर्व प्रगतीच्या आधारे मी कोणते विषय कव्हर करेन ते ठरवायचे. त्यामुळे दरवर्षी माझा अभ्यासक्रम बदललेला असायचा. येथे अभ्यासक्रम खूप उच्च संस्थात्मक स्तरावर सेट केला जातो. कव्हर केलेल्या विषयांचा एक अतिशय विशिष्ट संच आहे. मग अर्थातच संशोधन विद्यापीठे असण्याच्या बाबतीत फरक आहे जिथे प्राध्यापक खूप जास्त हार्ड-कोर संशोधन करतात. पण आपल्याला माहिती आहे की, मला माझ्या एल एस आर आणि दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधील शिक्षण घेतलेल्या शैक्षणिक पार्श्वभूमीचा खूप अभिमान आहे. त्यांनी मला खूप संधी दिलेल्या आहेत. आपण हे देखील लक्षात ठेवले पाहिजे की ही, अतिशय सामान्य विद्यार्थ्यांना शिक्षण घेत असताना अत्यंत परवडणारी विद्यापीठे होती.

भारतासारख्या अर्थव्यवस्थेवर साथीच्या रोगाचा दीर्घकालीन परिणाम म्हणून तुम्हाला काय दिसते?

विविध क्षेत्रात काम करीत असलेल्या कामगार आणि रोजगार बाजारात अजूनही पूर्णपणे पुनर्प्राप्ती झालेली नाही. आमच्याकडे असे म्हटले जात आहे की, ओमिक्रॉनसह आणखी एक फेरी असेल तर ती आर्थिक पुनर्प्राप्तीची कोणतीही शक्यता कमी करू शकते. दुसरे मोठे क्षेत्र म्हणजे शिक्षण होय. आज हे एक असे क्षेत्रा आहे की, जे पूर्णत: ढासळून गेलेले आहे. मुले जवळजवळ दोन वर्षांपासून शाळाबाह्य आहेत. या सर्व विद्यार्थ्याना दूरस्थ पद्धतीने आभासी शिक्षण देणे सोपे नाही. मोठ्या संख्येने ज्या देशात मुले आहेत अशा मुलांसाठी हे व्यावहारिक किंवा व्यवहार्य नाही. त्यामुळे तिथल्या वर्गावर मोठा परिणाम झालेला आहे. ते पुन्हाहून दुरुस्त करण्यासाठी कार्यवाही करावी लागेल. देशात विविध क्षेत्रात होणार असलेल्या विदेशी व देशी गुंतवणुकीचे काय होते ते पाहावे लागेल. अर्थव्यवस्था कितपत बरी झाली हे या क्षणी स्पष्ट दिसून येत नाही आहे . माझ्या अंदाजानुसार गोष्टी मोजण्याचा एक मार्ग म्हणजे, आजपासून दोन वर्षांनंतर, भारताचा जीडीपी (जीडीपी) आणि महामारी नसती तर त्याची तुलना कशी झाली असती हे पाहणे ऐवढेच आहे. सध्यातरी आमच्याकडे असलेल्या आकड्यांवरून असे दिसून येते की, पुनर्प्राप्ती आणि पूर्वीची मुल अवस्था त्यात खूप अंतर आलेले आहे.

( लेखक रा तू म नागपूर विद्यापीठाला अर्थशास्त्र विषयाच्या अभ्यास मंडळाचे सदस्य आहेत. )