रशियाची कोसळलेली चलन व्यवस्था आणि युद्धजन्य स्थितीडॉ. राजू घनश्याम श्रीरामे

रशियाची कोसळलेली चलन व्यवस्था आणि युद्धजन्य स्थिती

डॉ. राजू घनश्याम श्रीरामे

भ्रमणध्वनी : ७६२०८८१७२९

ईमेल : smitarajan76@gmail.com

बॉक्स

रशिया युक्रेन युद्धात युक्रेनचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होऊनही अजूनपर्यंत युक्रेन रशिया समोर नमलेला दिसत नाही. परंतु अशाही स्थितीत रशिया पुढे या युद्धात माघार घेईल याची कोणतीही चिन्हे सध्यातरी दिसून येत नाहीत. सध्याच्या प्राप्त परिस्थितीत स्थितीत युक्रेनच्या नाटो राष्ट्रांच्या जवळीकीचा फायदा घेवून अमेरिका समर्थित देशांनी रशियावर वेगवेगळे आर्थिक निर्बंध लावण्याचा प्रयत्न सुरु केलेला दिसून येत आहे. यामुळे रशियाची अर्थव्यवस्था कोसळण्याबरोबरच तेथील चलन व्यवस्था सुद्धा कोसळलेली दिसत आहे.

लेख

रशिया युक्रेन युद्धामुळे संपूर्ण जगाच्या नजरेत रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष ब्लादिमीर पुतीन हे एखाद्या खलपुरुषासारखे वाटू लागलेले आहेत. संपूर्ण जगाच्या नजरेत रशिया हे युद्धखोर राष्ट्र आहे असाच जागतिक स्तरावर कांगावा केला जात आहे. रशियाच्या विघटनानंतर रशियाची अनेक छकले झालीत. सोव्हिएत रशिया तुटला. परंतु आज ३० वर्षानंतर मात्र रशिया पासुन वेगळी झालेली राष्ट्र रशियाला बोट दाखवून अवलक्षण करू लागलेली दिसून येत आहेत. यानिमित्याने नव्यानेच स्वतंत्र झालेल्या देशांनी आपली जवळीक अमेरिकेसारख्या नाते समर्थित राष्ट्रांशी वाढविलेली दिसून येत आहे. अशाच स्थितीत ब्लादिमीर पुतीन सारखा राष्ट्राध्यक्ष आपली मुळ राष्ट्रवादी भावना मनाशी ठेवून पुन्हा एकदा एकसंघ बलशाली रशियाच्या पुनर्निर्मितीकडे आपली वाटचाल सुरु असल्याचे दाखवून दिलेले आहे. अशा स्थितीत रशिया युक्रेन युद्धात युक्रेनचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होऊनही अजूनपर्यंत युक्रेन रशिया समोर नमलेला दिसत नाही. परंतु अशाही स्थितीत रशिया पुढे या युद्धात माघार घेईल याची कोणतीही चिन्हे सध्यातरी दिसून येत नाहीत. सध्याच्या प्राप्त परिस्थितीत स्थितीत युक्रेनच्या नाटो राष्ट्रांच्या जवळीकीचा फायदा घेवून अमेरिका समर्थित देशांनी रशियावर वेगवेगळे आर्थिक निर्बंध लावण्याचा प्रयत्न सुरु केलेला दिसून येत आहे. यामुळे रशियाची अर्थव्यवस्था कोसळण्याबरोबरच तेथील चलन व्यवस्था सुद्धा कोसळलेली दिसत आहे. अशा परिस्थितीत रशिया हा अमेरिकेनी टाकलेल्या विविध आर्थिक निर्बंधांची ताकद बोथट करण्यासाठी आभासी चलन असलेल्या क्रिप्टोकरन्सीचा वापरू शकतो. सध्यातरी यातून आपला मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न रशिया करतांना दिसून येत आहे. यासाठी आवश्यक असलेली मंजूरी लागू करण्यासाठी ब्लादिमीर पुतीन सरकार तेथील लोकांच्या विविध व्यवसायांची यादी बनवत असलेले दिसून येत आहे. अमेरीका मात्र यादीतील सदस्यासोबत गुंतलेल्या कोणालाही आर्थिक निर्बंध लावू शकते. यात समाविष्ट असलेल्या घटकांना मोठ्या दंडाला सामोरे जावे लागते. परंतु कोणत्याही प्रभावी निर्बंध लावलेल्या कार्यक्रमाची खरी गुरुकिल्ली म्हणजे जागतिक आर्थिक व्यवस्था होय . सन २०१४ मध्ये जेव्हा युनायटेड स्टेट्सने अमेरिकन लोकांना रशियन बँका, तेल आणि वायू विकासक आणि इतर कंपन्यांशी व्यवसाय करण्यास प्रतिबंध केलेला होता तेव्हा रशियानी केलेल्या क्रिमियावरील आक्रमणानंतर, रशियाच्या अर्थव्यवस्थेला झटपट आर्थिक निर्बंधाने प्रचंड फटका बसलेला होता. जागतिक पातळीवरील युद्धजन्य परिस्थितीचा रशियाच्या अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होईल हे अभ्यासणा-या अर्थशास्त्रज्ञांचा असा अंदाज आहे की, पाश्चात्य राष्ट्रांनी रशियावर लादलेल्या निर्बंधांमुळे रशियाला वर्षाला $ ५० अब्ज अमेरिकन डॉलरचा तोटा होवू शकेल असाच अंदाज आहे. परंतु नाटोवादी समर्थक देशांच्या दृष्टीने क्रिप्टोकरन्सी आणि इतर डिजिटल मालमत्तेची जागतिक बाजारपेठ फुललेली आहे. रशियावर आर्थिक निर्बंध निर्बंध लागू करणार्‍यांसाठी ही सध्या तरी वाईट बातमी आहे. मात्र रशियाच्या बाजूने विचार करता रशियासाठी ही एक चांगली बातमी आहे. नुकतेच जो बाईडेन प्रशासनाने युक्रेनमधील संघर्षावरून रशियावर नवीन आर्थिक निर्बंध लागू केलेले आहेत, ज्याचा उद्देश परदेशी भांडवलाचा प्रवेश रोखण्यासाठी करण्यात आलेला आहे. इकडे मात्र अमेरिकेला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ठोशास ठोसा देण्याचे धोरण रशियाने ठरविलेले असून रशियन संस्था त्यांच्याबरोबर काम करण्यास इच्छुक असलेल्या जगभरातील कोणाशीही करार करून नाटो समर्थक देशांची रणनीती धुळीस मिळविण्याच्या तयारीत रशिया असलेला दिसून येत आहे. याचा नाटोवादी राष्ट्रांवर काही वाईट प्रभाव कसा पाडता येईल याची तयारी करत आहेत. या संदर्भातील जागतिक अर्थतज्ञांनी सांगितले आहे की, भविष्यात ह्या सर्व आर्थिक संस्था नंतर डिजिटल चलने वापरू शकतात. रशियाच्या अर्थव्यवस्थेवर आर्थिक नियंत्रण ठेवणाऱ्या बिंदूंना बायपास करण्यासाठी, ज्या घटकांवर सरकार अवलंबून असते ते सर्वच उपाय मात्र पुतीन सरकार करीत आहेत. मुख्यतः बँकांद्वारे पैशाचे हस्तांतरण तसेच डीलची अंमलबजावणी रोखण्यासाठी अमेरिकेने अनेक प्रयत्न करून पाहिलेले आहेत. रशियाला या विशिष्ट परिणामाबद्दल विचार करण्यासाठी बराच वेळ मिळालेला आहे. यासंदर्भात मायकेल पार्कर यांचे मत अत्यंत महत्वपूर्ण असून ते म्हणतात की, माजी फेडरल अभियोक्ता जे आता वॉशिंग्टन, डी.सी., कायदा फर्म फेरारी अँड असोसिएट्स येथे मनी लाँडरिंग आणि प्रतिबंध प्रॅक्टिसचे प्रमुख आहेत त्यांनी ही परिस्थिती अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षापुढे अचूकपणे मांडली नाही असा विचार पसरविला जात आहे. एकंदरीत असा विचार करणे जगाच्या दृष्टीने भोळेपणाचे ठरेल. युनायटेड स्टेट्स आणि युरोपियन देशांना ते मित्र मानत नसलेल्या राष्ट्रांच्या वर्तनावर प्रभाव टाकण्यासाठी आर्थिक निर्बंध ही काही सर्वात शक्तिशाली साधने आहेत. युनायटेड स्टेट्स विशेषतः राजनैतिक साधन म्हणून अशी आर्थिक निर्बंध वापरण्यास सक्षम आहे. याचे मुख्य कारण असे आहे की, डॉलर हे जगातील एकमेव राखीव चलन आहे. अशा स्थितीत अनेक देशांनी आपल्या चलनाचे दर यु. एस. डॉलर सोबत जोडलेले असून जगभरातील पेमेंटमध्ये ते वापरले जाते. परंतु अमेरिकन सरकारी अधिकार्‍यांना क्रिप्टोकरन्सीजच्या प्रतिबंधांचा प्रभाव कमी करण्याच्या संभाव्यतेची जाणीव होत आहे. ते त्यांच्या डिजिटल मालमत्तेची छाननी वाढवत आहेत. परंतु कोणत्याही प्रभावी आर्थिक निर्बंध कार्यक्रमाची खरी गुरुकिल्ली म्हणजे जागतिक आर्थिक व्यवस्था असते. जगभरातील बँका अंमलबजावणीमध्ये मोठी भूमिका बजावत असतात. बँकांचे कामच हे असते की, पैसा कुठून येतो आणि तो कुठून पाठवीला जात असतो. मनी लाँडरिंग विरोधी कायद्यांनुसार त्यांनी मंजूर संस्थांसोबतचे व्यवहार ब्लॉक करावेत अशी सरकारला अपेक्षा असते. परंतु सर्वच पातळ्यांवर असे होताना दिसून येत नाही. पण ह्या बँका मात्र जर सरकारचे डोळे आणि कान असतील तर अशा प्रकारच्या डिजिटल व्यवहारातून डिजिटल चलनांचा स्फोट घडवून त्यांना आंधळे करत आहेत. अशा स्थितीत बँकांना ग्राहकाला जाणून घ्यावे लागणार असून त्यांना आंतरराष्ट्रीय बँकांच्या नियमांचे पालन करावेचं लागेल यात कोणतीही शंका नाही. परंतु एक्सचेंजेस आणि इतर प्लॅटफॉर्म जे क्रिप्टोकरन्सी आणि डिजिटल मालमत्तेची खरेदी आणि विक्री सुलभ करतात ते त्यांच्या ग्राहकांचा मागोवा घेण्यास क्वचितच बँका अनुकूल असलेल्या दिसून येत असतात. यात जरी त्यांनी समान नियमांचे पालन केले पाहिजे असे असले तरीही त्या पद्धतीने त्याची चौकशी केली जात नाही हे मात्र वास्तव आहे. ऑक्टोबरमध्ये २०२१ मध्ये यूएस ट्रेझरी डिपार्टमेंटने अशी चेतावणी दिली होती की, क्रिप्टोकरन्सी यूएस निर्बंध कार्यक्रमासाठी वाढत्या गंभीर धोका निर्माण करत आहेत. यासाठी यूएस अधिकार्यांना ब्लेक्चैन तंत्रज्ञानाबद्दल स्वतःला शिक्षित करणे आवश्यक आहे. अशा स्थितीत अमेरिकेने आर्थिक निर्बंध आवळले असता रशियाने आर्थिक निर्बंध टाळण्यासाठी अनेक क्रिप्टोकरन्सी-संबंधित साधने उपलब्ध करून ठेवलेली आहेत. यासाठी रशियाने आपली पसंती ही डॉलरला स्पर्श न करता व्यापार करण्याचे मार्ग शोधण्याची गरज आहे. यापासून आता धडा घेवून रशियन सरकार स्वतःचे सेंट्रल बँक डिजिटल चलन विकसित करत आहे. हे असे एक तथाकथित डिजिटल रूबल आहे की, ज्याचा वापर ते डॉलरमध्ये न करता ते स्वीकारण्यास इच्छुक असलेल्या इतर देशांशी थेट व्यापार करण्यासाठी वापरता येईल किंवा ते अधिक सुलभ होऊ शकेल. जे रॅन्समवेअर सारख्या हॅकिंग तंत्रांमुळे रशियन हेकरनां डिजिटल रूपातील चलने चोरण्यात मदत होऊ शकते. यात रशियावर अमेरिकेने लावलेल्या आर्थिक निर्बंधांमुळे रशियाने गमावलेला महसूल भरला जाऊ शकतो. संपूर्ण क्रिप्टोकरन्सी व्यवहार अंतर्निहित ब्लॉकचेनवर रेकॉर्ड केले जातात, ते पारदर्शक बनविले जातात. आज रशियामध्ये विकसित केलेली नवीन साधने अशा व्यवहारांचे मूळ लपविण्यास मदत करू शकतात. हे व्यवसायांना रशियन संस्थांसोबत शोध न घेता भविष्यात व्यापार करण्यास अनुमती देवू शकतात. या प्रकारच्या वर्कअराउंडसाठी हे एक उदाहरण आहे. इराण आणि उत्तर कोरिया हे असे दोन देश आहेत की, ज्यांनी पाश्चात्य निर्बंधांचे परिणाम कमी करण्यासाठी डिजिटल चलनांचा वापर केलेला आहे. हा ट्रेंड यूएस आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या अधिकाऱ्यांनी अलीकडेच पाहिलेला आहे. उदाहरणार्थ उत्तर कोरियाने आपल्या आण्विक कार्यक्रमाला निधी देण्यासाठी तसेच क्रिप्टोकरन्सी चोरण्यासाठी रॅन्समवेअर तंत्राचा वापर केलेला आहे असे संयुक्त राष्ट्राच्या अहवालात म्हटले आहे. ऑक्टोबर २०२० मध्ये, रशियाच्या मध्यवर्ती बँकेच्या प्रतिनिधींनी मॉस्को वृत्तपत्राला सांगितले होते की, नवीन डिजिटल चलन रूबल हे देशाला युनायटेड स्टेट्सवर कमी अवलंबून राहण्यास आणि निर्बंधांना प्रतिकार करण्यास सक्षम बनवेल. हे रशियन संस्थांना डिजिटल चलनात व्यापार करण्यास इच्छुक असलेल्या कोणत्याही देशासह आंतरराष्ट्रीय बँकिंग प्रणालीबाहेर व्यवहार करू देईल. यानुसारच रशियाची चलन व्यवस्था वेळेवार का असेना तयार करणे सुरु केलेले आहे. आता भविष्यात आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सुध्धा रशिया आपली प्यादे हलवायला लागलेला असून इराणसह अमेरिकेच्या निर्बंधांद्वारे लक्ष्यित इतर राष्ट्रांमध्ये रशिया इच्छुक भागीदार शोधू शकतो, जे सरकार समर्थित डिजिटल चलने देखील विकसित करत आहेत. जागतिक बँकेच्या म्हणण्यानुसार आयात आणि निर्यात या दोन्हीमध्ये रशियाचा सर्वात मोठा व्यापारी भागीदार देश असलेल्या चीनने आधीच स्वतःचे केंद्रीय बँक डिजिटल चलन सुरू केलेले आहे. चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी अलीकडेच रशियाशी चीनचे सर्वच प्रकारचे संबंध विस्तारित करण्याला कोणत्याही मर्यादा नाहीत असे म्हटलेले आहे. मध्यवर्ती बँकांच्या विकसनशील प्रणालीमुळे थेट डिजिटल चलनांची देवाणघेवाण होत असल्याने नवीन आर्थिक धोके निर्माण होत असतात असे सेंटर फॉर अ न्यू अमेरिकन सिक्युरिटीचे सहकारी यया फनुसी यांनी सांगितले आहे. आजपर्यंत ज्यांनी क्रिप्टोकरन्सीच्या प्रतिबंधांवर होणाऱ्या सार्वत्रिक परिणामांचा अभ्यास केलेला आहे. त्यांचे मत यासंदर्भात अस्त्यंत महत्वाचे असून यूएसची आर्थिक निर्बंध शक्ती कमी करणे हा विचार अशा प्रणालीतून येतो की, जिथे ही राष्ट्रे जागतिक बँकिंग प्रणालीतून न जाता आपले आर्थिक व्यवहार करू शकतात. रॉयटर्सच्या म्हणण्यानुसार, फेब्रुवारी २०२२ च्या सुरुवातीला, स्वतंत्र आर्थिक निर्बंध लावलेल्या मॉनिटर्सनी यूएन सुरक्षा परिषदेला सांगितले आहे की, उत्तर कोरिया त्याच्या आण्विक आणि बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र कार्यक्रमासाठी निधी देण्यासाठी क्रिप्टोकरन्सी वापरत आहे. याला यूएन मधील नॉर्वेच्या कायमस्वरूपी मिशनच्या प्रवक्त्याने अहवालाच्या अस्तित्वाची पुष्टी केलेली, आहे जी अद्याप सार्वजनिक करण्यात आलेली नाही. मे २०२१ मध्ये सल्लागार फर्म इलिप्टिकने वर्णन केले होते की, इराण त्याच्या क्षमतेवरील मर्यादांची पूर्तता करण्यासाठी बिटकॉइनमधून मिळणारा महसूल कसा वापरत आहे हे पाहणे आवश्यक आहे. रशियावर लावलेल्या विविध आर्थिक निर्बंधांमुळे तेल विकणे रशियाला कठीण होऊन बसलेले आहे. अशावेळी रशियन संस्था रॅन्समवेअर हल्ले वापरून त्यांची स्वतःची चोरीची रणनीती तैनात करू शकतात, ज्यामुळे झालेल्या नुकसानीची तीव्रता थोडीतरी कमी करता येईल. यात प्लेबुक सरळ आहे. अशास्थितीत डिजिटल हॅकर संगणक नेटवर्कमध्ये घुसतो आणि डिजिटल माहिती लॉक अप करतो. जोपर्यंत पीडित व्यक्ती तिच्या रिलीझसाठी पैसे देत नाही, तोपर्यंत सामान्यतः क्रिप्टोकरन्सीमध्ये. रशिया वाढत्या रॅन्समवेअर उद्योगाच्या केंद्रस्थानी आहे. ब्लॉकचेन-ट्रॅकिंग फर्म चैनॅलिसिसच्या १४ फेब्रुवारीच्या अहवालानुसार, गेल्या वर्षी, जागतिक रॅन्समवेअर कमाईच्या सुमारे ७४ %, किंवा $४०० दशलक्ष पेक्षा जास्त किमतीची क्रिप्टोकरन्सी, कदाचित रशियाशी संलग्न असलेल्या संस्थांकडे गेली. हायड्रा नावाच्या गडद वेब मार्केटप्लेसद्वारे बेकायदेशीर निधी देखील रशियामध्ये प्रवाहित झालेला दिसून आलेला आहे, जो क्रिप्टोकरन्सीद्वारे समर्थित आहे. सन २०२० मध्ये याद्वारे $१ बिलियन पेक्षा जास्त विक्री हाताळली गेलेली आहे. चेनॅलिसिसनुसार डिजिटल प्लॅटफॉर्मचे नियम हे अत्यंत कठोर नियम असून विक्रेत्यांना क्रिप्टोकरन्सी केवळ ठराविक प्रादेशिक एक्सचेंजेसद्वारे लिक्विडेट करण्याची परवानगी देण्यात आलेली आहे. अशास्थितीत संशोधकांना पैशाचे पालन करणे कठीण झाले आहे. हायड्रा केवळ पूर्व युरोपमध्येच नाही तर संपूर्ण पश्चिम युरोपमध्ये कार्यरत आहे, किम ग्रॅअर, चेनॅलिसिसचे संशोधन संचालक यासंदर्भात म्हणाले. आहेत की, निश्चितपणे सीमापार व्यवसाय होत आहे. डिजिटल चलने सर्व ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान वापरतात, संगणक कोडचा एक प्रकार जो सार्वजनिकरीत्या कोणीही, कुठेही पाहू शकतो. हे सार्वजनिक खातेवही एका “वॉलेट” मधून वैयक्तिक डिजिटल नाण्यांच्या हालचालींचा मागोवा ठेवत असते. जसे की डिजिटल मालमत्तांसाठी ऑनलाइन भांडार म्हणतात. दुसऱ्याकडे सैद्धांतिकदृष्ट्या अधिकाऱ्यांना सर्व क्रिप्टो ट्रान्झॅक्शनचा मागोवा ठेवता येईल आणि मंजूर संस्थांना ते पूर्ण करण्यापासून रोखू द्यावे लागेल. परंतु हायड्रामागील तंत्रज्ञान व्यवहारांचे स्त्रोत लपवते, रशियन वापरकर्त्यांना देशाच्या सीमेबाहेर पैसे हलवण्याचे संभाव्य साधन उपलब्ध करून देतअसते. स्वतःहून रशियाला यशस्वीरित्या निर्बंध टाळण्यासाठी तसेच आवश्यक असलेल्या आर्थिक व्यवहारांचे प्रमाण हाताळण्यासाठी हायड्रा अद्याप इतके मोठे नाही. परंतु इतर मनी-लाँडरिंग तंत्र - नेस्टिंगसह, ज्यामध्ये एक बेकायदेशीर मार्केटप्लेस त्याच्या क्रियाकलाप लपवण्यासाठी मोठ्या, कायदेशीर संरचनेत स्वतःला पुरत असते. युनायटेड स्टेट्स क्रिप्टोकरन्सी क्रियाकलापांवर देखरेख वाढवत असल्याची चिन्हे आहेत. नुकतेच न्याय विभागाने असे जाहीर केले आहे की, त्यांनी एक नवीन राष्ट्रीय क्रिप्टोकरन्सी अंमलबजावणी संघ तयार केलेला आहे, ज्याने असे दिसते की फेडरल अभियोजक क्रिप्टोकरन्सी वापरकर्त्यांमधील वाईट वर्तनाकडे जास्त लक्ष देत आहेत. पार्कर, माजी फिर्यादी, म्हणाले की, हाँगकाँग क्रिप्टोकरन्सी एक्सचेंज बिटफिनेक्स मधून $३.६ अब्ज बिटकॉइन चोरल्याबद्दल मॅनहॅटन जोडप्याला झालेली अटक हे सरकारने खूप चांगले आणि त्यांना काय करण्याची आवश्यकता आहे यावर गती मिळवण्याचे एक मूर्त उदाहरण आहे. हे शोधण्यात सक्षम होण्यासाठी. प्रशासकीय अधिकारी क्रिप्टोकरन्सी उद्योगाला अंतर्गत नियंत्रणे अंमलात आणण्यासाठी आग्रह करत आहेत जे वाईट कलाकारांना त्यांच्या सेवा वापरण्यापासून प्रतिबंधित करतात. ऑक्टोबरमध्ये, ट्रेझरी विभागाने ३० पानांची मंजुरी-अनुपालन पुस्तिका प्रकाशित केली ज्यामध्ये क्रिप्टोकरन्सी कंपन्यांनी मंजूर अधिकारक्षेत्रातील ग्राहकांना बाहेर काढण्यासाठी भौगोलिक स्थान साधने वापरण्याची शिफारस केली. बर्‍याच प्रकरणांमध्ये त्यांच्या अहवालात म्हटले आहे की, क्रिप्टो कंपन्यांना अशा अनुपालन प्रक्रियेची अंमलबजावणी करण्यासाठी काही महिने किंवा वर्षे लागलेली आहेत. जसजसे उद्योग परिपक्व होऊ लागतील तसतसे ते बदलू शकते. चेनॅलिसिस हे” टूल ऑफर करते. जे काळ्या यादीतील संस्था त्यांच्या सेवा वापरतात तेव्हा कंपन्यांना सतर्क करत असते. मागील वर्षी, कंपनीने खाजगी क्षेत्रातील ग्राहकांची संख्या दुप्पट केली होती, ज्यापैकी बरेचजण अनुपालन साधन वापरतात. परंतु जाणकार क्रिप्टोकरन्सी वापरकर्ते ब्लॅकलिस्टवर मार्ग शोधू शकतात. “क्रिप्टो वॉलेट पत्त्याचे ट्रेझरी पदनाम हे मूर्खपणाचे नाही,” सेंटर फॉर अ न्यू अमेरिकन सिक्युरिटीचे फॅन्युसी यांच्या मते “ क्रिप्टोकरन्सीचे दरवाजे अजूनही खुले असून रशिया मात्र आपले इतरत्र नवीन पाकीट उघडू शकतो. रशियावरील अमेरिकेने टाकलेली सर्वच आर्थिक निर्बंध रशियाने तूर्तास झुगारून दिलेली दिसून येत आहे.

(लेखक हे रा तू म नागपूर विद्यापीठाला अर्थशास्त्र अभ्यास मंडळाचे सदस्य असून जीवन विकास महाविद्यालय देवग्राम येथे पदवी महाविद्यालयाला उपप्राचार्य आहेत )