अमेरिकन अर्थव्यवस्था : अमेरिकेतील महागाई दर व जागतिक अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम

अमेरिकन अर्थव्यवस्था : अमेरिकेतील महागाई दर व जागतिक अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम

डॉ. राजू घनश्याम श्रीरामे

भ्रमणध्वनी : ७६२०८८१७२९

ईमेल : smitarajan76@gmail.com

बॉक्स

गोल्डमॅनच्या इकॉनॉमिक टीमने अमेरिकेच्या जीडीपीच्या विस्ताराला २.६% वरून घटवून २.४% करण्याचे संकेत दिलेले आहेत. याबरोबरच २०२३ च्या एस्टिमेट २.२% टक्क्यांवरून घटवून १.६% टक्के करण्यात आलेले आहे. आपल्या या आर्थिक अहवालात याला एक ग्रोथ स्लोडाऊन म्हटले आहे.

लेख

गेल्या काही दिवसांत श्रीलंकेसारख्या देशात आर्थिक संकटामुळे निर्माण झालेली भयावह परिस्थिती आपण पाहिलेली आहे. याच दरम्यान गोल्डमॅन सॉक्सचे सीनियर चेअरमन लॉयड ब्लेंकफेन यांनी जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी एक चिंता वाढवणारी मोठी भविष्यवाणी केलेली आहे. कोरोनाच्या पृष्टभुमीवर मागील दोन वर्षात जगातील लहान मोठ्या देशांच्या अर्थव्यवस्थांचे कंबरडे मोडल्यानंतर अमेरिकेसारख्या देशाची अर्थव्यवस्था ही त्याच वातवर आपली वाटचाल करीत असल्याचे दिसून येत आहे. आता अमेरिकेची अर्थव्यवस्था ही आर्थिक मंदीच्या उंबरठ्यावर असून भविष्यात येणारे आर्थिक संकट टाळणे कठीण होणार आहे. गोल्डमॅनच्या अर्थतज्ज्ञांनी असा दावा केल्यामुळे जगातील अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थांमध्ये घबराट निर्माण झालेली आहे. गेल्या काही दिवसांत श्रीलंकेसारख्या देशात आर्थिक संकटामुळे निर्माण झालेली भयावह परिस्थिती आपण पाहिलेली आहे. यावरून आता असे वाटायला लागले आहे की, परिस्थिती खूपच खोलात गेलेली असून अमेरिका आर्थिक मंदीच्या उंबरठ्यावर आहे. हे आर्थिक संकट सौम्य नसून त्याचे दूरगामी होणारे परिणाम फार मोठे राहणार आहेत. एखाद्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेत आर्थिक मंदी निर्माण होऊन ती लगेच संपृष्टात येणे ही सामान्य प्रक्रिया नाही. येणाऱ्या आर्थिक मंदीला टाळण्याचा मार्ग हा खूप अरुंद आणि मर्यादित असतो, त्यातून योग्य पद्धतीने वाट काढणे अत्यंत कठीण असते. आज असे असले तरी फेडरल रिझर्व्हकडे महागाईला कमी करण्यासाठी खूप शक्तिशाली उपकरणे उपलब्ध आहेत. या साधनाचा चांगला वापरही केल्या जात आहे. याच कारणामुळे फर्मच्या अर्थशास्त्रज्ञांनी २०२२ – २०२३ या आर्थिक वर्षासाठी अमेरिकेच्या विकासदराच्या अंदाजात कपात करण्याचे संकेत दिलेले होते. याचदिवशी ब्लँकफेन यांनी आपले आर्थिक मंदी संदर्भातील भाकित मांडलेले आहे. याच दरम्यान, जॅन हेजियस यांच्या नेतृत्वाखालील गोल्डमॅनच्या इकॉनॉमिक टीमने अमेरिकेच्या जीडीपीच्या विस्ताराला २.६% वरून घटवून २.४% करण्याचे संकेत दिलेले आहेत. याबरोबरच २०२३ च्या एस्टिमेट २.२% टक्क्यांवरून घटवून १.६% टक्के करण्यात आलेले आहे. आपल्या या आर्थिक अहवालात याला एक ग्रोथ स्लोडाऊन म्हटले आहे. यामुळेच याच्या मदतीने महागाईच्या दरावर अंकुश लागू शकतो, असेही म्हटले आहे. मात्र या संभाव्य आर्थिक मंदीमुळे बेरोजगारीच्या आकड्यात मोठ्या प्रमाणात वाढ होऊ शकते. मात्र बेरोजगारीच्या वेगवान वाढीला टाळता येऊ शकते.

 ग्राहक किंमती अजूनही वेगाने चढत आहेत

अमेरिकेतील महागाईच्या सांख्यिकीय माहितीने एप्रिल २०२२ मध्ये वार्षिक किमतीतील वाढ मंदावलेली दर्शविली होती, परंतु या सांख्यिकीय आकडेवारीकडे बारकाईने पाहिले असता मासिक किमतीचे मोजमाप असुविधाजनक वेगवान दराने वाढत असल्याचे दिसून आलेले आहे. अनेक महिन्यांपासून चलनवाढीचा दर कायम ठेवणारा दबाव मजबूत राहतो, नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या ताज्या सांख्यिकीय माहितीवरून असे दिसून आलेले आहे की, वाढत्या खर्चाचा भार उचलण्याचा प्रयत्न करणार्‍या अनेक मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी तसेच राष्ट्राचे प्रमुख म्हणून व्हाईट हाऊस आणि फेडरल रिझर्व्हसाठी हे एक मोठे आव्हान आहे. याचे कारण हेच आहे की, ते अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेला स्थिर मार्गावर आणण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. एप्रिल २०२२ च्या महिन्यामध्ये प्रथमच वार्षिक चलनवाढ कमी झालेली दिसून आली, परंतु ग्राहक किंमत निर्देशांक अजूनही ८.३% टक्के ऐवढाच वाढलेला दिसून आला. ही एक अस्वस्थ करणारी वेगवान आर्थिक गती असल्याचे दिसून आलेले आहे. मात्र त्याच वेळी सूक्ष्म निरीक्षण केले असता असे दिसून येते की, जे अन्न आणि इंधन खर्च या एकूण खर्चातून वजा करतान प्रत्यक्षात महागाईचा वेग वाढलेला दिसून आलेला आहे.

मुख्य चलनवाढ

जीवनावश्यक वस्तूवर होणारा खर्च जो आहे त्यात जो किराणामाल आणि गॅससाठी खर्च केला जातो तो यातून वगळला असता एप्रिल २०२२ मध्ये मागील महिन्याच्या तुलनेत ०.६% टक्के वाढ झालेली दिसून आली असून, मार्च २०२२ मधील ०.३% टक्के वाढीपेक्षा जास्त असल्याचे दिसून आलेले आहे. हे सर्व मौद्रिक व राजकोषीय उपाय धोरणनिर्मात्यांसाठी विशेषतः महत्वाचे आहेत जे चलनवाढ कुठे आहे हे निर्धारित करण्यात मदत करण्यासाठी ते गेज म्हणून वापरले जात असतात. वार्षिक चलनवाढीतील घट ही कदाचित राष्ट्रपती बिडेन आणि फेडरलला दिलासा देणारी असली तरी, एकूणच सर्व चित्र हे चिंताजनक आहे. सद्यस्थितीत किमतीतील होणारी वाढ अधिक सामान्य आणि स्थिर पातळीवर आणण्यासाठी धोरणनिर्मात्यांना खूप मोठा पल्ला गाठावा लागणार आहे. आजच्या परिस्थितीत उपलब्ध असलेल्या नवीनतम सांख्यिकीय माहितीनुसार मागील ४० वर्षांतील ही सर्वात जलद गतीच्या जवळ असलेला महागाईचा दर असून त्याला कमी करण्याचा प्रयत्न करण्यावर अस्ध्या बायडेन प्रशासनाला लक्ष केंद्रित करण्याची आवश्यकता आहे. या संदर्भात अनेक अर्थतज्ञांनी आपली मते मांडताना सध्याच्या घडीला अमेरिकेतील "महागाईची तीव्रता ही खूप जास्त आहे. या महागाईला खाली आणण्याची गरज आहे. " लॉरा रोसनर-वॉर्बर्टन यांची मते सुध्दा तितकीच महत्वपूर्ण असून , मॅक्रोपॉलिसी पर्सपेक्टिव्हजमधील ज्येष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ असलेली ही मंडळी सध्याच्या अमेरिकेच्या चुकीच्या धोरणावर आपले मत मांडताना अमेरिकेतील "मुख्य चलनवाढीचा प्रवेग हा पुन्हा अनिष्ट प्रतीचा असून त्यातूनच आर्थिक संकट व मंदी निर्माण झालेली आहे." या अहवालाने सद्याच्या स्थितीत वेगवेगळ्या गुंतवणूकदारांमध्ये भीतीचे वातावरण मिर्माण केलेले असून फेडरल व्याजदर वाढवण्याच्या योजनांना आणखी गती देऊ शकते, ज्यामुळे स्टॉक मार्केटमधून अनेक कंपन्या व त्यांचे भांडवल बाहेर पडेल. याचा अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेवर अधिक विपरीत परिणाम होवू शकेल. स्टन्डर्ड अँड पुअर च्या अहवालानुसार अमेरिकन शेअर मार्केट ५००१.६% टक्‍क्‍यांनी खाली घसरले असून पाच आठवड्यांच्या स्‍लाइडचा विस्तार करण्‍याने ते तथाकथित बेअर मार्केटच्‍या शिखरावर पोहोचलेले आहे . अलीकडील शिखरावरून २०% टक्‍क्‍यांपेक्षा अधिक घसरण त्यात प मिळत असून ह्या आर्थिक व्यवहाराच्या शेवटी, निर्देशांक जानेवारीच्या विक्रमी उच्चांकापेक्षा १८% टक्केच्या खाली आलेला होता. अमेरिकेच्या शेअर मार्केटची शान असलेले टेक -हेवी नॅस्डॅक कंपोझिट, जे काही महिन्यांपासून बाजारात आहे, ते ३.२% टक्क्यांनी घसरलेले आहे. अमेरिकेतील वार्षिक चलनवाढ आता शिखरावर पोहोचलेली आहे, मार्च २०२२ मध्ये आणखी ८.५% टक्क्यांनी वाढलेली आहे. एप्रिल २०२२ मध्ये ते काही प्रमाणात कमी झालेले आहे. यामागचे कारण हे आहे की, गॅसच्या किमती कमी झालेल्या आहेत आणि अंशतः सांख्यिकीय विभ्रमामुळे जे पुढील महिन्यांपर्यंत चालू राहील असेच संकेत दिसून येत आहेत. सध्या झालेला हा वार्षिक किंमतीतील बदल आता गेल्या स्प्रिंगच्या भारदस्त किमतीच्या निरीक्षणाच्या तुलनेत मोजल्या जात आहेत, जेव्हा चलनवाढ सुरू झाली त्यावेळी उच्च पायामुळे वार्षिक वाढ कमी तीव्र झालेली दिसून आली.

 व्हाईट हाऊसच्या विविध क्रिया प्रतिक्रिया

 “एप्रिल २०२२ मध्ये वार्षिक चलनवाढ कमी झाल्याचे पाहून समाधान वाटत असले तरी, वस्तुस्थिती अशी आहे की चलनवाढ अस्वीकार्यपणे जास्त आहे. ” अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष ज्यो बाईडेन यांना असे वाटत आहे की, " अमेरिकेतील महागाई ही देशभरातील कुटुंबांसाठी एक आव्हान आहे आणि ते खाली आणन्यास्ठी त्याला प्राधान्यक्रम देणे आवश्यक असल्याचे मत मांडलेले होते. यावरीन हा एक चिंतेचा विषय असल्याचे दिसून येत आहे. अमेरिकन फेडरलच्या अर्थशास्त्रज्ञांना अशी अपेक्षा आहे की, २०२२ – २०२३ या वर्षी किमतीतील वाढ काही प्रमाणात कमी होईल, यामागचे कारण असे की, ग्राहकांची मागणी कमी होईल आणि पुरवठा साखळीवरील ताण कमी होईल. असे जरी असले तरी एक प्रश्न निर्माण होतो की, हे महागाई वरील नियंत्रण किती लवकर केले जाईल हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

अमेरिकेतील महागाई दर आणि त्याचा सर्व सामांन्यावरील परिणाम

यात सर्वसामान्य घटकांवर महागाईचा परिणाम होत असतांना महागाईची तिव्रता, महागाई चे मोजमाप याबरोबरच जनतेच्या खर्चाच्या सवयींवर हे अवलंबून असून यात व्याजदर हा अत्यंत महत्वाचा घटक आहे. देशांतर्गत महागाईला आळा घालण्याचा प्रयत्न करत असताना, फेडरल रिझर्व्हने २०१८ पासून प्रथमच व्याजदर वाढवण्यास सुरुवात केलेली दिसून आली. यातूनच चलनवाढीचा अर्थ काय ते येथे समजून घेणे आवश्यक आहे. यात राज्याचा हस्तक्षेप कसा आहे हे तपासून पाहणे आवश्यक असून महागाई दर उच्च राहिल्याने, देशभरातील कायदेकर्ते किमत वाढीच्या वेदना कमी करण्यासाठी कर कपातीकडे वळत आहेत, परंतु या उपायांमुळे काही गोष्टी आणखी वाईट होताना दिसून येत आहेत. अमेरिकन लोकांना याबद्दल कसे वाटते हे तपासून पहिले असता अमेरिकेत एक आभासी सर्वे केला असता यात २२०० लोकांना विचारले असता त्यांना महागाई कुठे जाणवत आहे. या प्रश्नाला अनेकांनी अन्न आणि गॅससारख्या मूलभूत गरजांचा उल्लेख केलेला आहे. अनेक आर्थिक विश्लेषक किमतीत वाढ होण्याचा किंवा अनेक वस्तूंवर अगदी थेट किमतीत कपात करण्याचा अंदाज वर्तवत आहेत, परंतु ते अंदाज अधिकाधिक अनिश्चित दिसत आहेत. चीनमधील लॉकडाउन आणि युक्रेन – रशिया मधील युद्धामुळे सेमीकंडक्टर चिप्स, कमोडिटीज आणि इतर महत्त्वाच्या उत्पादनांसाठी पुरवठा टंचाई वाढण्याची स्थिती निर्माण झालेली आहे. " जागतिक पुरवठ्याच्या साखळीत सतत समस्या निर्माण आहेत," या संदर्भातील मॅथ्यू लुझेट्टी, डॉइश बँकेचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ यांचे भाष्य महत्वपूर्ण असून सर्वात अलीकडील अमेरिकन अर्थव्यवस्थेतील घडामोडी सकारात्मक नाहीत. अमेरिकन ऑटोमोबाईल इंडस्ट्रीतील कार मार्केटसाठी पुढील मार्ग अस्पष्ट व अधिक आवृध्ध झालेले आहेत. यापूर्वी वापरलेल्या वाहनांसाठी लागणाऱ्या ऑटो पार्टस व इंधन पुरवठ्यातील कमतरता दिवसेंदिवस काही कमी होण्याची चिन्हे दिसून येत नाहीत. संगणक चिप्समध्ये कमतरता कायम असून, जे ऑटोमोबाईल उत्पादनासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत त्यात अनेक अडचणी निर्माण झालेल्या आहेत. परिणामत:, अनेक वाहन उद्योगांसाठी त्यांची गरज पूर्ण करण्यासाठी कंपन्यांची धडपड सुरू आहे. अमेरिकेतील सेकंड्स मार्केट मध्ये वापरलेल्या कार आणि ट्रकच्या किंमती मागील महिन्याच्या तुलनेत एप्रिल २०२२ मध्ये घसरलेल्या असून त्यांना अजिबात उठाव नाही, जरी मार्च २०२२ मधील ही स्थिती कमी होती तरी त्यात फार काही फरक पडलेला नाही. मार्च २०२२ मध्ये कारचे भाग स्वस्त झाले असताना, त्यांनी एप्रिल २०२२ मध्ये त्यांची मासिक किंमत वाढ पुन्हा सुरू केलेली दिसून आलेली आहे. नवीन कारच्या किमती देखीलकाही काळाच्या शांततेनंतर अधिक प्रमाणात किंमत वाढ झालेल्या आहेत. मागील महिन्याच्या तुलनेत त्यांच्या किंमती १.७% टक्क्यांनी वाढलेल्या दिसून आलेल्या आहेत. गेल्या आठवड्यात ब्रुकलिनमध्ये घराबाहेरील जेवण, रेस्टॉरंटच्या जेवणासारख्या सेवांच्या वाढत्या किमतींसह महागाई अजूनही चार दशकांतील सर्वात वेगवान दराने दरवाढ चालू आहेत. अमेरिकेतील सेवा उद्योगातील विविध सेवांच्या किमती आता झपाट्याने वाढत आहेत, याचे मुळ कारण हेच आहे की, भाड्यातअधिक वाढ होत आहे. अमेरिकेतील कामगारांच्या कमतरतेमुळे रेस्टॉरंट मधील जेवण आणि इतर श्रम-केंद्रित खरेदीसाठी अधिक वेतन आणि वाढत्या किंमती याला जबाबदार असलेल्या दिसून आलेल्या आहेत. येत्या काळात असेच चालू राहिल्यास, जागतिक व अंतर्गत पुरवठा समस्या दूर झाल्यामुळे अधिक महागाई वाढू शकते. अशी स्थिती अमेरिकेत निर्माण झालेली आहे. मार्च २०२२ पासून एप्रिल २०२२ मध्ये भाड्यात ०.६% टक्क्यांनी वाढ झालेली असून मालकीच्या घरांच्या किमतीचा अंदाज लावण्यासाठी भाड्याचा वापर करणाऱ्या घरांच्या किमतीत ०.५% टक्क्यांनी वाढ झालेली, आहे, जी मागील महिन्याच्या ०.४% टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. यात घरांच्या किंमतींमध्ये वाढ विशेषतः महत्त्वाची आहे. यामागचे कारण असे आहे की, एकूण महागाई निर्देशांकाच्या सुमारे एक तृतीयांश ह्यांचे प्रमाण आहे. कॅपिटल इकॉनॉमिक्समधील वरिष्ठ यूएस अर्थशास्त्रज्ञ अँड्र्यू हंटर यांनी अहवाल प्रसिद्ध झाल्यानंतर लिहिले आहे की, “देशांतर्गत व्युत्पन्न चलनवाढीचा असलेला दबाव मजबूत आहे. एप्रिल २०२२ मधील कोर चलनवाढीच्या वाढीचा एक भाग ह्या ट्रेंडला कारणीभूत आहे. हा प्रभाव दीर्घकाळ टिकणे घटक असून तो अधिक काळ टिकू नये अशीच नीती अम्रीकन सरकारची अआहे. विशेष म्हणजे कोरोना व्हायरसच्या ताज्या लाटेनंतर विमानभाडे प्रवासाच्या मागणीत मोठी वाढ झालेली आहे. असे असले तरी, रोसनर-वॉर्बर्टन यांच्या मते वार्षिक ग्राहक किंमत निर्देशांक ह्या वर्षाच्या अखेरीस चलनवाढीचा दर ५.१% टक्के राहील असा अंदाज वर्तविलेला असून, जो कोरोना महामारीच्या आधीच्या पातळीपेक्षा कितीतरी जास्त आहे. यात महागाईची भूमिका मोठी असून महागाई म्हणजे सर्वसामान्य भाषेतील ही चलनवाढ होय. चलनवाढ होणे म्हणजे कालांतराने क्रयशक्ती कमी होणे, म्हणजे डॉलर आज जितका होता तितका उद्या रहाणार नाही. हे विशेषत: अन्न, फर्निचर, पोशाख, वाहतूक आणि खेळणी यासारख्या दैनंदिन वस्तू आणि सेवांच्या किमतींमधील वार्षिक बदल म्हणून व्यक्त केले जाते. यात महागाई कशामुळे होते हे तपासून पहिले असता ग्राहकांच्या वाढत्या मागणीचा तो परिणाम असू शकतो. परंतु मर्यादित तेल उत्पादन आणि पुरवठा साखळी समस्या यासारख्या आर्थिक परिस्थितीशी याचा फारसा काही संबंध नसलेल्या घडामोडींवर आधारित महागाई वाढू शकते आणि कमी सूध्दा होऊ शकते. महागाई वाईट आहे का असे आपण पहिले तर ते प्राप्त परिस्थितीवर अवलंबून असते. जलद किमतीतील वाढीमुळे सामान्य जनतेचा त्रास वाढतो, परंतु किमतीतील मध्यम वाढीमुळे उच्च वेतन आणि नोकरी वाढू शकते. महागाईचा गरीबांवर कसा परिणाम होतो हे तपासून पहिले तर महागाई विशेषत: गरीब कुटुंबांसाठी ह्या खर्चाचा भर आपल्या खांद्यावर घेणे कठीण असू शकते कारण ते त्यांच्या बजेटचा मोठा हिस्सा अन्न, घर आणि गॅस यांसारख्या गरजांवर खर्च करतात.

चलनवाढीचा शेअर बाजारावर परिणाम

जलद चलनवाढ सामान्यत: स्टॉक मार्केटसाठी समस्या निर्माण करीत असते. सर्वसाधारणपणे आर्थिक मालमत्तेची ऐतिहासिकदृष्ट्या महागाईच्या वाढीच्या काळात वाईट कामगिरी झाली आहे तर घरांसारख्या मूर्त मालमत्तेने त्यांचे मूल्य चांगले ठेवले आहे. सध्यातरी फेडरलचे उद्दिष्ट हे सरासरी २% टक्के वार्षिक चलनवाढीचे आहे, जरी ते संबंधित असले तरी परंतु भिन्न उपाय वापरून ते उद्दिष्ट परिभाषित करते जे थोडेसे कमी होते आणि अधिक विलंबाने बाहेर येते. त्या चलनवाढीचा निर्देशांक मार्च २०२२ आणि एप्रिल २०२२ पर्यंत वर्षभरात ६.६% टक्क्यांनी वाढलेला आहे. अमेरिकन फेडरल मधील उच्च चलनवाढ इतका काळ टिकून राहणे ही केंद्रीय बँकेसाठी फार मोठी समस्या आहे. विलक्षण झपाट्याने वाढलेल्या पूर्ण वर्षानंतर, भविष्यातील किमतीतील बदलांसाठी घरगुती आणि गुंतवणूकदारांच्या अपेक्षा वाढलेल्या आहेत, ज्यामुळे घरे आणि व्यवसायांनी त्यांचे वर्तन समायोजित केल्यास, मोठ्या वाढीची मागणी केल्यास आणि वस्तू आणि सेवांसाठी अधिक शुल्क आकारल्यास महागाई कायम राहू शकते. अशी जोखीम वाढली असल्याने, फेडरलने व्याजदर वाढवण्यास सुरुवात केलेली आहे, जेणेकरून किमतीतील वाढ नियंत्रणाबाहेर जाण्यापासून अधिक चिरस्थायी मार्गाने वाढवण्याचा प्रयत्न केला जाईल. मार्च २०२२ मध्ये, फेड धोरणकर्त्यांनी २०१८ नंतर प्रथमच त्यांचे मुख्य धोरण असल्याने व्याजदर उचलला, त्यानंतर गेल्या काही दिवसात त्यांच्या बैठकीत २००० नंतरची सर्वात मोठी वाढ केलेली दिसून आली. पैसे उधार घेणे अधिक महाग करून, अधिकारी खर्च आणि नियुक्ती कमकुवत करण्याची आशा करतात, ज्यामुळे मागणी पूर्ण होण्यास आवश्यक असलेला पुरवठा होण्यास मदत होईल. यानंतर अर्थव्यवस्था समतोल परत येताच महागाई कमी झाली पाहिजे असे धोरण असणे आवश्यक आहे. अमेरिकेतील सेंट्रल बँकर्सना अशी आशा आहे की, त्यांची आर्थिक ध्येय धोरणे बेरोजगारीला न ढकलता किंवा अमेरिकेला मंदीच्या खाईत न टाकता आर्थिक वाढीला गती देतील, ज्याला अभियांत्रिकी शास्त्रात "सॉफ्ट लँडिंग" म्हणतात. फेडरल रिझर्व्ह बँक ऑफ अटलांटा चे अध्यक्ष राफेल बॉस्टिक यांच्या मते अर्थव्यवस्थेला हळूवारपणे खाली सोडणे कठीण होईल अशावेळी उच्च चलनवाढीला तोंड देण्यासाठी तेच असेल तर ते आर्थिक दृष्टीने त्रास सहन करण्यास तयार असतील. जर अर्थव्यवस्था अशा टप्प्यावर पोहोचली जिथे बेरोजगारी वाढू लागली परंतु महागाई "न स्वीकारण्याजोगी उच्च" राहिली, तर किमतीतील वाढ ही बँकेला भविष्यात होणारा धोका असेल." अमेरिकेतील ही स्थिती सध्या धोरणकर्त्यांसाठी आणि अमेरिकन गरीब व मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी आणखी एक हे आव्हान असणार आहे. अशावेळी अमेरिकेत जीवनावश्यक वस्तूंच्या किंमतींमध्ये वाढ होत आहे जी सर्वसामान्य जनतेच्या दृष्टीने आशय होत आहे. मागील महिन्याच्या तुलनेत एप्रिल २०२२ मध्ये अन्नाच्या किमती ०.९% टक्क्यांनी वाढल्या, ही सलग १७ वी मासिक वाढघडून आलेली असून अमेरिकेत अन्न्धण्याचा तुटवडा जाणवायला लागलेला आहे. दुग्धजन्य पदार्थ, अल्कोहोल नसलेली पेये आणि अंड्यांच्या किमतीत १०.३% टक्के मासिक वाढ ह्या वस्तूंच्या किमतीत घडून आलेली असून अश्या तिथे , एव्हियन फ्लूमुळे कोंबड्यांचे कळप नष्ट झाल्यामुळे ही वाढ झालेली आहे. अशा महागाईचा विशेषत: गरिबांना फटका बसतो, जे त्यांच्या बजेटचा मोठा हिस्सा किराणामाल आणि गॅससारख्या आवश्यक वस्तूंच्या गरजांवर खर्च करतात. परंतु अमेरिकन लोकांना नोकरीतील मजबूत नफा आणि मजुरीची मजबूत वाढ ही महागाईचा पूर्णपणे प्रतिकार करण्यासाठी पुरेशी मजबूत नसली तरी एकूण मागणी मजबूत ठेवत अनेकजण सध्याच्या वाढत्या खर्चाचा भार उचलत आहेत. अन्न वितरक आणि रेस्टॉरंट सप्लायर, "ग्राहक उच्च मेन्यू किमती स्वीकारण्यास तयार दिसतात, विशेषत: महागाई वाढलेली आहे तरीही पुढील काही महिने आणि तिमाहींमध्ये बारकाईने निरीक्षण करण्याची ही गोष्ट आहे." वाहनांमध्ये वापरण्यात येणाऱ्या गॅसच्या किमती ह्या एका वर्षापूर्वीच्या तुलनेत सुमारे ४०% आणि गेल्या महिन्यात ६% पेक्षा जास्त प्रमाणात वाढलेल्या असून त्याचा सर्वसामान्यांच्या जीवनावर परिणाम होत आहे. AAA नुसार १८.४ सेंट प्रति गॅलनचा फेडरल कर निलंबित केल्याने तसेच रशिया युक्रेन युद्धामुळे अलीकडेच झालेल्या किमतीतील वाढ भरून निघणार नाही. अनेक ऊर्जा कंपन्या सर्व बचत ग्राहकांना देतील याची शाश्वती नाही. युनायटेड स्टेट्समधील चलनवाढीचा दर मार्च अखेरीस ८.४% वाढून ४१ वर्षांच्या उच्चांकावर पोहोचला आहे. डिसेंबर १९८१ पासून युनायटेड स्टेट्समधील महागाई दरातील ही सर्वाधिक वार्षिक वाढ आहे. यूएस ग्राहक किंमत निर्देशांक मार्चमध्ये फेब्रुवारी २०२२ च्या आकड्यापेक्षा १.२% टक्क्यांनी वाढलेला आहे. ही १.२% टक्‍क्‍यांची झालेली ही वाढ २००५ नंतरची महिन्या – दर - महिन्यातील किंत्वाधीची घेतलेली ही सर्वोच्च उडी आहे.सध्या तरी अमेरिकेत उच्च महागाई दरांमागे गॅसच्या किमती गगनाला भिडणे हे प्रमुख कारण आहे. यूएसमध्ये मार्च २०२२ मध्ये विक्रमी चलनवाढ नोंदवण्यात गृहनिर्माण आणि खाद्यपदार्थांच्या वाढत्या किंमतींनीही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. रशियाने युक्रेनवर आक्रमण केल्यापासून आणि पाश्चिमात्य देशांनी रशियन सरकारवर निर्बंध लादले तेव्हापासून अमेरिकेत गॅसच्या किमती मोठ्या प्रमाणात वाढलेल्या आहेत. अमेरिका नेहमीच दुटप्पी भूमिका अवलंबित असल्यामुळे याचा फटका आता रशियाला बसत असून जगातील अनेक लहान लहान देश सुद्धा अमेरिकेला आता घाबरत नाहीत. यापूर्वी यूएसच्या राष्ट्रीय सरासरी दैनंदिन गॅसच्या किमतीने प्रति गॅलन $४.११ इतका विक्रमी उच्चांक गाठला गेलेला होता, जरी तो अलीकडच्या दिवसांत कमी झालेला आहे. गॅसच्या उच्च किमतींमुळे वस्तूंच्या वाहतूक खर्चात वाढ झालेली आहे, ज्यामुळे महागाईचा दर वाढला आहे. याचा अमेरिकेतील टॅक्सी उद्योगाला बसलेला असून विल्मिंग्टन ट्रस्टचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ ल्यूक टिली यांच्या मते रशिया - युक्रेनच्या सध्याच्या संकटामुळे अमेरिकेचे हे हाल सुरु झालेले आहेत. अमेरिकेतील महागाई याच कारणामुळे वाढलेली आहे. नोव्हेंबरच्या मध्यावधी निवडणुकांपूर्वी अमेरिकेचे अध्यक्ष जो बिडेन आणि त्यांच्या सरकारसाठी वाढत्या महागाईचा मोठा राजकीय धक्का असेल अशी अपेक्षा आहे. बिडेन प्रशासन निवडणुकीत काँग्रेसवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करीत आहे, परंतु वस्तूंच्या वाढत्या किमती त्यांच्या राजकीय आकांक्षेला खीळ घालू शकतात. याचे कारण वाढत्या महागाई दरामुळे अमेरिकन लोकांना खूप त्रास होणे सुरु झालेले आहे. यात विशेष उल्लेखनीय म्हणजे, हा सलग दुसरा विक्रमी चलनवाढीचा दर आहे. या मागचे कारण फेब्रुवारी २०२२ च्या आकड्याने ४० वर्षांची उच्च वर्ष – दर - वर्ष वाढ नोंदवली होती. फेब्रुवारी २०२२ मध्ये वार्षिक ७.९% टक्के वाढ नोंदवली गेलेली आहे. तथापि, संपूर्णपणे यूएसची अर्थव्यवस्था विक्रमी - उच्च नोकऱ्यांच्या संधी आणि बेरोजगारीचा दर ५० वर्षांच्या नीचांकी पातळीवर घसरल्याने खंबीरपणे उभी आहे. मात्र वेळीच आपल्या आर्थिक धोरणांवर अमेरिकेने नियंत्रण मिळविले नाही तर लवकरच अमेरिकेची अर्थव्यवस्था सुध्दा रसातळाला गेल्याशिवाय राहणार नाही.

(लेखक जीवन विकास महाविद्यालय, देवग्राम येथे उपप्राचार्य असून रा तू म नागपूर विद्यापीठ नागपूर येथे अर्थशास्त्र अभ्यास मंडळाचे सदस्य आहेत )